ΛΙΜΝΗ ΜΟΥΡΙΑ ΞΑΝΑ! ΓΙΑ ΝΑ ΜΗ ΛΗΣΜΟΝΗΘΕΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΤΟΠΟΥΜΑΣ

Η λίμνη της Μουριάς και ο Πύργος αποτελούσαν μια ενότητα για αιώνες, έως ότου χωρίστηκαν με την αποξήρανση της λίμνης στα τέλη του 1960. Ο Παυσανίας στα «Ηλειακά Β’» αναφέρεται στη λίμνη της Μουριάς όταν περιγράφει ότι σε απόσταση έξι σταδίων από την αρχαία πόλη των Λετρίνων υπήρχε μια λίμνη που δεν ξηραινόταν ποτέ και είχε διάμετρο περίπου τριών σταδίων: «Λετρίνων δὲ ὅσον τε ἓξ ἀπωτέρω σταδίοις ἐστὶνἀέναος λίμνη τριῶν που τὴν διάμετρον σταδίων μάλιστα».

Λίμνη Μουριά
Η Λίμνη Μουριά καταλάμβανε συνολική έκταση 6.500 στρεμμάτων, εκ των οποίων τα 6.000 στρέμματα αποτελούσαν την κυρίως λίμνη που εκτεινόταν βορειοδυτικά του δρόμου Πύργου - Σπιάντζας, (στοιχεία Υ.Ε.Β. Ν. Ηλείας), ενώ τα υπόλοιπα ήταν παρόχθιες περιοχές. Η λίμνη σχηματίστηκε πίσω από αμμώδεις φραγμούς, με ταυτόχρονη εισροή γλυκού νερού από τον Αλφειό ποταμό, όπως επίσης και αλμυρού νερού που εισερχόταν από τη θάλασσα.
 
Ιχθυοπανίδα και αλιευτική παραγωγή
Τα χέλια και οι κέφαλοι αποτελούσαν την κύρια αλιευτική παραγωγή της λίμνης. Επίσης αλιεύονταν και μικρότερες ποσότητες μπαρμπουνιών, αθερίνας και γαρίδας. Η τοπική οικονομία στηριζόταν στην αλιευτική παραγωγή της λίμνης, ενώ από το 1946 μέχρι την αποξήρανσή της λειτουργούσε το Ιχθυοτροφείο Μουριάς με εξωστρεφή παραγωγικό προσανατολισμό. Χαρακτηριστικό είναι ότι ο συνεταιρισμός διενεργούσε και εξαγωγές  χελιών στην Ιταλία.

Ορνιθοπανίδα
Η περιοχή της πρώην Λίμνης Μουριάς βρίσκεται εντός του λεγόμενου «νοητού δυτικού αεροδιαδρόμου» μεταναστευτικών πουλιών. Κάθε άνοιξη και φθινόπωρο ο διάδρομος αυτός χρησιμοποιείται από τα μεταναστευτικά πουλιά, καθώς αποτελεί τμήμα του ταξιδιού τους από την Ευρώπη προς την Αφρική και αντίστροφα (Hoffmann 1992). Σήμερα, μετά τις αποξηράνσεις των λιμνοθαλασσών της Αγουλινίτσας και της Μουριάς, αυτός ο κρίκος έχει σπάσει!

Σημερινή κατάσταση
Η αποξήρανση της λίμνης ολοκληρώθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και οι νέες εκτάσεις δόθηκαν για καλλιέργεια. Σήμερα το μεγαλύτερο τμήμα της περιοχής είναι γεωργικά ανεκμετάλλευτο λόγω της κακής ποιότητας του εδάφους. Το έδαφος και ο υδροφόρος ορίζοντας ρυπαίνονται και υποβαθμίζονται εξαιτίας της αλόγιστης χρήσης φυτοφαρμάκων και άλλων ρύπων. Η ρύπανση του νερού των καναλιών προκαλεί δυσοσμία και αποτελεί εστία μόλυνσης στη περιοχή. Οι ανεξέλεγκτες αυτές χρήσεις  επιβαρύνουν την αισθητική υποβάθμιση του τοπίου, τη ρύπανση των εδαφών και των υπόγειων υδάτων. Το αποκορύφωμα της εγκατάλειψης υπογράφεται από σωρούς από σκουπίδια και μπάζα που αυθαίρετα γεμίζουν την έκταση σε διάφορα σημεία.

Για να αποκτήσει μέλλον ο τόπος μας!

Θέλουμε τη λίμνη Μουριά ξανά, για να έχουμε τα παρακάτω πλεονεκτήματα:
•    Μείωση της ρύπανσης του εδάφους και των νερών της περιοχής από φυτοφάρμακα.
•    Βελτίωση του μικροκλίματος της περιοχής.
•    Βελτίωση της αισθητικής του τοπίου και της ποιότητας ζωής. Θα ομορφύνει η πόλη μας!
•    Εμπλουτισμό του υδροφόρου ορίζοντα.
•    Αναστολή λειτουργίας αντλιοστασίων (μικρό κόστος λειτουργίας, εξοικονόμηση ενέργειας).
•    Νέες ευκαιρίες απασχόλησης και δυναμική πηγή εισοδημάτων από οικοτουρισμό, αγροτουρισμό και αλιεία.
•    Χώροι για αναψυχή στο φυσικό τοπίο.
•    Η διαχρονική παρακολούθηση της πορείας της νέας λίμνης θα προσελκύει νέους επιστήμονες στον τομέα της περιβαλλοντικής έρευνας, επιστήμης και τεχνολογίας. 
•    Οι εργασίες αποκατάστασης θα δώσουν δουλειά στον ευρύτερο κατασκευαστικό κλάδο.

Η αγωνία και ο προβληματισμός όσων συμμετέχουμε στην προσπάθεια ευαισθητοποίησης είναι το πώς θα φτάσουμε στο επιθυμητό αποτέλεσμα. Η χρόνια  αδιαφορία και ευκαιριακή, επιδερμική παρατήρηση του ζητήματος του επαναπλημμυρισμού της λίμνης από τους φορείς του τόπου μας πρέπει να πάψει.  Η χρηματοδότηση του έργου πρέπει  να ενταθεί στο πρόγραμμα Ε.Σ.Π.Α. 2014 - 2020!  

Το ιδιοκτησιακό καθεστώς, η χρήση γης, ο σχηματισμός του φορέα διαχείρισης, η επικαιροποίηση των μελετών και γενικότερα ό,τι προβλέπεται για τη συγκρότηση μιας ολοκληρωμένης πρότασης είναι διαδικασίες που προϋποθέτουν τη συνεργασία τοπικής αυτοδιοίκησης και των συναρμόδιων φορέων και πρέπει να ξεκινήσουν αμέσως. Σκοπός όσων συμμετέχουμε στο εγχείρημα αφύπνισης είναι να προκαλέσουμε το δημόσιο διάλογο για το μέλλον του τόπου μας. Πιστεύουμε ότι η περιοχή μας αξίζει κάτι καλύτερο και η κατάταξή της στις τελευταίες θέσεις της ανάπτυξης και στην πρώτη της ανεργίας ΔΕΝ πρέπει να είναι ανεκτή!

Οι συνδιοργανωτές 
Περιβαλλοντική Δράση Ηλείας , Φυσιολατρικός Σύλλογος Φίλων Λίμνης Μουριάς, Σύνδεσμος των εν Αθήναις Πυργίων, Εκπολιτιστικός Σύλλογος Γυναικών Γρανιτσαιίκων «Οι Φίλοι του Σχολείου», Πολιτιστικός Σύλλογος «Η Δεξαμενή», Σύλλογος Δασκάλων και Νηπιαγωγών Πύργου.

Υποστηρικτές της δράσης                                     
Φαρμακευτικός Σύλλογος Ηλείας, Σύλλογος Εμπόρων, Βιοτεχνών, Επαγγελματιών ( Ε.Β.Ε.) Νομού Ηλείας, Δημοτικό Διαμέρισμα Αγίου Ιωάννη, Δημοτικό Διαμέρισμα Γρανιτσαιίκων, Ορειβατικός Σύλλογος Πύργου, Φιλοζωικός Σύλλογος Πύργου, Σύλλογος Ποντίων Νομού Ηλείας, Σύλλογος Γυναικών Σκουροχωρίου, Σύλλογος Γυναικών Λεβεντοχωρίου, Ποδηλατοδρόμος Πύργου Τ.Π.Σ, «Υδροναύτες» παράρτημα Νομού Ηλείας, Φυσιολατρικός και Πολιτιστικός Σύλλογος Αρχαίας Ολυμπίας, Εμπορικός Σύλλογος Αρχαίας Ολυμπίας «Ερμής», «Α.Ο. Ολυμπιονίκης», Σύλλογος Επαγγελματιών Φωτογράφων Ηλείας «Φωτακτίς», Σύλλογος καταστηματαρχών κουρέων κομμωτών Νομού Ηλείας, Σύλλογος Επαγγελματιών Αλιέων, Σύλλογος Ερασιτεχνών Αλιέων Πύργου – Κατάκολου.

Επιμέλεια λογοτύπου Δημήτρης Παπαϊωάννου (Dell’ arte)

Το κείμενο βασίστηκε σε στοιχεία από τη διδακτορική διατριβή των Χατζηαποστόλου Αδαμαντίας και Καραγιάννη Παναγιώτας.

ΑΝΘΙΣΜΕΝΗ ΜΑΝΟΛΙΑ

Από τον κήπο μου στο χωριό

ΤΑ ΠΛΗΓΩΜΕΝΑ ΠΕΥΚΑ (ΖΑΧΑΡΙΑΣ ΠΑΠΑΝΤΩΝΙΟΥ)

Το απόγευμα ήρθε ο δασοφύλακας. Η πρώτη του δουλειά ήταν να κατεβεί στο μέρος που του έδειξε ο Μπαρμπακώστας. Εκεί τον ακολούθησαν τα παιδιά. Για πρώτη φορά είδαν πληγωμένα πεύκα.
Μια τσεκουριά κατέβαινε από πάνω από τη μέση τους κι έφτανε ως τη ρίζα. Ήταν μια πληγή ανοιχτή, η μεγαλύτερη πληγή που μπορούσε να δει κανένας΄ δε θα έκλεινε ποτέ. Και να ήθελε να κλείσει, άλλες τσεκουριές την κρατούσαν ανοιχτή.
Μερικά πεύκα σχεδόν τα είχαν γδύσει. Δεν είχαν αφήσει στο κορμί παρά λίγη φλούδα. Φαίνονταν σαν το κρεμασμένο σφαχτό. Απ’ αυτέ τις πληγές έτρεχε άσπρο ρετσίνι. Το ρετσίνι ακολουθούσε την τσεκουριά και στάλαζε κάτω σε μια λακκούβα που την είχαν ανοίξει προς τη ρίζα των πεύκων, επίτηδες γι’ αυτό.
Όλη αυτή η σφαγή ήταν για το ρετσίνι• για λίγες δραχμές που θα έβαζαν οι Πουρναρίτες στο σελάχι τους, αν το πουλούσαν.
Τα πληγωμένα πεύκα θα πεθάνουν σε λίγο καιρό. Θα πέσουν από τον πρώτο δυνατό αέρα ή θα ξεραθούν, γιατί δε θα έχουν πια χυμό.
Το τέλος τους το έχουν νοιώσει και όμως τραγουδούν• σαλεύουν και φυσούν όπως τ’ άλλα, τα γερά πεύκα.
Με το κομμάτι κορμό που τους έμεινε, πίνουν από τη γη όσο χυμό μπορούν ακόμη• πρασινίζουν, έχουν ίσκιο.
Έτσι σακατεμένα μπορούν και δροσίζουν τους ανθρώπους. Το φυσικό τους είναι να κάνουν το καλό, δεν αλλάζει. Δέντρα, περήφανα δέντρα!

Η ρητινοσυλλογή αποτελούσε μία από τις κύριες απασχολήσεις των αγροτών των ορεινών κοινοτήτων της Ηλείας. Μετά την τελευταία μεγάλη πυρκαγιά το 2007, η Ηλεία τέθηκε εκτός παραγωγής.

ΛΥΡΙΚΟ ΠΟΙΗΜΑ

Το δρυοδάσος της Κάπελης

Ξυλοκόπε, κράτα μακριά
Το τσεκούρι σου απ τη βελανιδιά!
Κόψε αν θέλεις την αχλαδιά,
Το πεύκο και το πουρνάρι,
Αλλά κράτα το τσεκούρι σου μακριά
Απ τη βελανιδιά. Το ‘παν οι γέροι:
Μάνα μας είν’ η βελανιδιά.

Λυρικό ποίημα της αρχαίας Ελλάδος

Η ΠΕΡΔΙΚΑ

Μια πέρδικα καυχήθηκε σ’ ανατολή και δύση
πως δεν εβρέθη κυνηγός, να τηνε κυνηγήσει.
Κι ο κυνηγός που τ’ άκουσε, πολύ του κακοφάνη.
Στήνει τα δίχτυα στα βουνά, τα ξώβεργα στη δύση,
το δίχτυ το μεταξωτό μες του πασά τη βρύση.
Πάει η πέρδικα να πιει νερό και πιάνεται απ’ τη μύτη.
-Αλαφροπιάσ’ με, κυνηγέ, κάνε μου αυτή τη χάρη.
Και με το αλαφρόπιασμα η πέρδικα πετάει.
-Κρίμα σ’ εσένα, κυνηγέ, που μου ‘κανες τη χάρη
κι άφησες τέτοια πέρδικα άλλος να τηνε πάρει.
.

Ο ΓΑΡΜΠΗΣ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

Ο Γαρμπής μεταφέρει άμμο της Σαχάρας στην Ελλάδα

Όταν στις αρχές της δεκαετίας του ‘80 πρωτοήρθαμε στο χωριό για διακοπές, η ελληνική τηλεόραση είχε μόνο δύο -πρασινοφρουρούμενα- κρατικά κανάλια, με πολύ κακή λήψη από τον πομπό της Κεφαλλονιάς. Στην προσπάθειά μας να πιάσουμε Ιταλία με μία πρωτόγονη κεραία, πέφταμε συχνά πάνω σε τηλεοπτικούς σταθμούς που έδειχναν ασταμάτητα ποδόσφαιρο, ισλαμικές προσευχές και στρατιωτικές παρελάσεις. Όταν δεν έδειχναν αυτά, έδειχναν τον Καντάφι στις μέρες της δόξας του και της προσέγγισης της «σοσιαλιστικής» Ελλάδας με τη «σοσιαλιστική» Λιβύη.


23 Σεπτεμβρίου 1984: Ο Ανδρέας Παπανδρέου, ήδη επί τρία χρόνια πρωθυπουργός της Ελλάδας, πραγματοποιεί επίσημη επίσκεψη στη Λιβύη. Μεταξύ τους όρθιος ο Υπουργός Εξωτερικών Κάρολος Παπούλιας


Ελούντα, 15 Νοεμβρίου 1984: Ο Ανδρέας Παπανδρέου κατάφερε να σταματήσει τα τύμπανα του πολέμου που ηχούσαν μεταξύ Γαλλίας και Λιβύης, αφού οι δύο πλευρές υποστήριζαν αντιμαχόμενα συμφέροντα στο Τσαντ, φέρνοντας στο ίδιο τραπέζι τον Φρανσουά Μιτεράν και τον Μουαμάρ Καντάφι


Παπανδρέου υιός και Μουαμάρ Καντάφι, στην προσπάθεια του πρώτου να προσελκύσει λιβυκές επενδύσεις στην παραπαίουσα Ελλάδα

Ήταν οι τηλεοπτικοί σταθμοί της μεγάλης αραβικής χώρας που ζούσε τη δική της «εθνοσωτήριο» και αποσπούσε το θαυμασμό των ελληνικών κυβερνήσεων. Από την καθαρότητα με την οποία πιάναμε αυτά τα κανάλια, γινόταν αντιληπτή η εγγύτητα της χώρας που φέρει το όνομα με το οποίο οι αρχαίοι Έλληνες ονόμαζαν την περιοχή δυτικά της Αιγύπτου, αλλά και όλη την τότε γνωστή αφρικανική ήπειρο.

Ο Μουαμάρ Καντάφι σε στιγμές επαναστατικού μεγαλείου

Ακριβώς νοτίως της Πελοποννήσου βρίσκεται η Κυρηναϊκή Χερσόνησος, λίκνο του ξεσηκωμού των Λιβύων εναντίον της οικογενειακής δικτατορίας των Καντάφι

Το όνομά της προέρχεται από τον αιγυπτιακό όρο Λεμπού, ο οποίος αναφέρεται στους Βερβερίνους, νομαδικές φυλές που ζούσαν στην έρημο δυτικά της Αιγύπτου. Κατά άλλη εκδοχή, προέρχεται από το λίβα, το νοτιοδυτικό, θερμό άνεμο που μετέφερε τη ζέστη της ερήμου στην Ελλάδα. Στη ναυτική ορολογία, ο λίβας ονομάζεται γαρμπής, όρος προερχόμενος από την αραβική λέξη γκαρμπίλ που σημαίνει δυτικός και είναι ο άνεμος που συχνά φέρνει βροχή, ιδίως μετά από παρατεταμένη ξηρασία.

Ο Λιψ, όπως απεικονίζεται στο Ωρολόγιον του Κυρρήστου, στη Ρωμαϊκή Αγορά των Αθηνών

Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, ο Λιψ αναπτύσσεται στην Λιβύη και τη μεγάλη έρημο της Σαχάρας, από όπου παίρνει και το όνομά του. Διατρέχει τα παράλια της Μπαρμπαριάς (ορμητήριο των ξακουστών Μπαρμπαρίνων πειρατών του Μεσαίωνα) και μέσω της νότιας Ιταλίας έρχεται στην Ελλάδα, μεταφέροντας τους ατμούς της Μεσογείου, τη λεπτή άσπρη σκόνη της ερήμου που ό,τι αγγίζει το μαραίνει και προκαλώντας στους ανθρώπους έντονους πονοκεφάλους.


Παλαιό γραμματόσημο με τη μορφή του Λιβός από τους Αέρηδες

Θεωρείται από τους ναυτικούς ο πιο ευνοϊκός άνεμος για να ταξιδέψει κανείς από τη Μεσόγειο προς την Ελλάδα. Στη ζωφόρο του Ωρολογίου του Ανδρονίκου Κυρρήστου (Αέρηδες), στη Ρωμαϊκή Αγορά των Αθηνών, παρουσιάζεται ως δυνατός, υγιής νέος άνδρας, με ξυρισμένο πρόσωπο και κοντά μαλλιά, που κρατά το άκρο της πρύμνης ενός πλοίου, συμβολίζοντας με αυτό τον τρόπο ότι ο νοτιοδυτικός άνεμος είναι ευνοϊκός για τη ναυσιπλοΐα.
Τις δύσκολες ώρες που διανύουμε, ελπίζουμε ο Λίβας ή Γαρμπής να παραμείνει ούριος και εύπλους και να διώξει μακριά τον ήχο των τυμπάνων του πολέμου, που ακούγονται όλο και πιο απειλητικά.

Ο ΠΑΠΟΥΖΑΣ

Ο πάπουζας (ή τσαλαπετεινός, αγριοπετεινός, αγριοκοκοράκι, φραγκοκόκορας) είναι, αμέσως μετά το χελιδόνι, το πτηνό που συνδέεται περισσότερο με τον ερχομό της άνοιξης και ξεχωρίζει για το όμορφο και πολύχρωμο φτέρωμά του καθώς και για το λοφίο του. Ζει όλο το χρόνο στη βόρεια και την υποσαχάρια Αφρική, στην Ινδία και την Ινδοκίνα. Οι πληθυσμοί της νότιας και κεντρικής Ευρώπης, καθώς και της κεντρικής Ασίας αποδημούν το χειμώνα στην τροπική ζώνη για να διαχειμάσουν και επιστρέφουν για να ζευγαρώσουν. Στην πατρίδα μας εμφανίζεται κατά το δεύτερο δεκαήμερο του Μαρτίου και παραμένει μέχρι τα τέλη Σεπτεμβρίου, οπότε αποδημεί για το νότο.



Η ελληνική ονομασία του είναι ἔποψ. Ο Αριστοτέλης αναφέρει «ἔνιοι δὲ τῶν ὀρνίθων ἐν τοῖς ὄρεσι καὶ τῇ ὕλῃ κατοικοῦσιν, οἶον ἔποψ καὶ βρένθος». Ο Ησίοδος τον παρουσιάζει ως «ἔποψ, ἀλεκτρυὼν ἄγριος». Ο Αριστοφάνης γράφει για αυτόν στους Όρνιθες «οὕποψ μελῳδεῖν αὖ παρασκευάζεται» και ο Αισχύλος «ἔποψ ἐπόπτης τῶν αὑτοῦ κακῶν».



Η λατινική ονομασία του είναι upupa, από όπου προκύπτει η αγγλική ονομασία hoopoe και η ρουμανική pupăză. Στη βλαχική γλώσσα λέγεται «κουκουτίκουλι» (μικρός κόκορας) και «πούπουζα», που μοιάζει με το δικό μας ιδιωματικό «πάπουζας».

Στην αρχαία ελληνική γραμματεία εμφανίζεται στο μύθο της Αηδόνος και της Χελιδόνος, όπου ο βασιλιάς της Θράκης Τηρεύς μετατρέπεται σε έποπα και στην κωμωδία του Αριστοφάνη «Όρνιθες», όπου πρωταγωνιστεί ως Αθηναίος γαμπρός.

.

Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, ο πάπουζας παλιά ήταν ένα οικόσιτο πτηνό που συνεχώς καμάρωνε ανάμεσα στις κότες και τις πάπιες και περηφανευόταν για την ομορφιά του. Πρόσεχε να μη λερώνει το όμορφο ράμφος του και το κρατούσε ψηλά. Μια μέρα σ’ ένα περίπατο που έκανε μαζί με τα άλλα ζώα της αυλής, τους επιτέθηκε ξαφνικά μια αλεπού. Τότε αυτός για να σωθεί τράπηκε πρώτος σε φυγή, εγκαταλείποντας στην τύχη τους τα υπόλοιπα ζώα, που τα έφαγε η αλεπού. Οι τύψεις και η ντροπή που ένιωσε γι’ αυτήν του την ενέργεια τον έκαναν να μην ξαναγυρίσει στο κοτέτσι και να ζει πλέον μόνος του στο δάσος.

O τσαλαπετεινός και η αλεπού (Μύθος του Αισώπου)
Ένας τσαλαπετεινός καθόταν στα κλαριά ενός ψηλού δέντρου και λαλούσε δυνατά. Η διαπεραστική του φωνή αντηχούσε μέσα στο δάσος και μια αλεπού που βρέθηκε εκεί, άκουσε τη γνώριμη φωνή του και πλησίασε στο δέντρο. Όταν η κυρα-Μάρω είδε πόσο ψηλά στεκόταν ο τσαλαπετεινός, δοκίμασε όλα τα κόλπα της για να τον κατεβάσει κάτω. Χαιρέτησε ευγενικά και με την πιο γλυκιά φωνή της είπε:
-Τα ‘μαθες τα νέα ξαδερφάκι για το σύμφωνο ειρήνης και ομόνοιας για όλα τα είδη πουλιών και ζώων; Από δω και πέρα δεν θα κυνηγάμε ο ένας τον άλλο, αλλά θα είμαστε αγαπημένοι και φίλοι. Θα ζούμε με αγάπη και φιλία ο ένας για τον άλλον. Γι αυτό, κατέβα κάτω να κάνουμε παρέα και να κουβεντιάσουμε με την ησυχία μας τα καλά νέα.
Ο τσαλαπετεινός κατάλαβε ότι η αλεπού χρησιμοποιεί τα γνωστά της τεχνάσματα και έκανε ότι βλέπει κάτι από απόσταση. Η αλεπού ρώτησε τι ήταν αυτό που έβλεπε.
- Μου φαίνεται ότι βλέπω καμιά δεκαριά σκύλους, είπε ο τσαλαπετεινός.
- Τότε, πρέπει να φύγω, είπε η αλεπού αναστατωμένη.
-Όχι ξάδερφε, μην φεύγεις σε παρακαλώ, κατεβαίνω! Υπάρχει λόγος να φοβάσαι τους σκύλους, τώρα που ζούμε σε ειρηνική εποχή! ρώτησε ο τσαλαπετεινός, για να εισπράξει την απάντηση:
-Φυσικά δεν υπάρχει λόγος, αλλά η συμφωνία δεν λέει για δέκα με έναν!

ΕΝΑΣ ΑΗΤΟΣ ΚΑΘΟΤΑΝΕ

.
Ένας αητός καθότανε στον ήλιο και λιαζότανε
Και τσίμπαγε τα νύχια του, τα νυχοποδαράκια του.
Νύχια μου και νυχάκια μου και νυχοποδαράκια μου
Την πέρδικα που πιάσατε να μην τηνε χαλάσετε.
Θε να τη βάλω σε κλουβί, να κελαηδή κάθε πρωί.

Ο αετός στη δημοτική μας ποίηση συμβολίζει την υπερηφάνεια και το αγέρωχτο φρόνημα των αγωνιστών της Επαναστάσεως. Σε άλλες παραλλαγές αλληγορικά υπονοούνται οι κλέφτες στα βουνά, που δεν κατεβαίνουν στους κάμπους ούτε το χειμώνα, αλλά παραμένουν αδούλωτοι και αγωνιζόμενοι. Το σύμβολο του αετού πάει πίσω στο χρόνο έως τον αετό της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, η οποία τον υιοθέτησε από τον αετό σύμβολο του Διός.

Ένας αητός καθότανε (Γιώργος Παπασιδέρης)

«Ἐγεννήθην ἐν Σκιάθῳ, τῇ 4ῃ Μαρτίου 1851»

«Το επ’ εμοί, ενόσω ζω, και αναπνέω και σωφρονώ, δεν θα παύσω να υμνώ μετά λατρείας τον Χριστόν μου, να περιγράφω μετ' έρωτος την φύσιν, και να ζωγραφώ μετά στοργής τα γνήσια ελληνικά ήθη».
Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης στην Πλατεία Δεξαμενής του Κολωνακίου το 1906, φωτογραφημένος από τον Παύλο Νιρβάνα

Συμπληρώνονται σήμερα εκατόν εξήντα χρόνια από τη γέννηση του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη. Ο άγιος των νεοελληνικών γραμμάτων γεννήθηκε στη Σκιάθο στις 4 Μαρτίου 1851 (παλαιό ημερολόγιο) και πέθανε στις 3 Ιανουαρίου 1911. Εορτάζουμε τη μνήμη του κοσμοκαλόγερου λογοτέχνη με ένα κείμενο που υμνεί τη δρυ, το δένδρο των βουνών και των κάμπων της Ηλείας:


Αρχαία δρυς στη Βουλιαγμένη Πηνείας

Ὑπὸ τὴν βασιλικὴν δρῦν

Ὅταν παιδίον διηρχόμην ἐκεῖ πλησίον, ἐπὶ ὀναρίου ὀχούμενος, διὰ νὰ ὑπάγω νὰ ἀπολαύσω τὰς ἀγροτικὰς μας πανηγύρεις, τῶν ἡμερῶν τοῦ Πάσχα, τοῦ Ἁγίου Γεωργίου καὶ τῆς Πρωτομαγιᾶς, ἐρρέμβαζον γλυκὰ μὴ χορταίνων νὰ θαυμάζω περικαλλὲς δένδρον, μεμονωμένον, πελώριον, μίαν βασιλικὴν δρῦν. Ὁποῖον μεγαλεῖον εἶχεν! Οἱ κλάδοι της χλωρόφαιοι, κατάμεστοι, κραταιοί• οἱ κλῶνές της, γαμψοὶ ὡς ἡ κατατομὴ τοῦ ἀετοῦ, οὖλοι ὡς ἡ χαίτη τοῦ λέοντος, προεῖχον ἀναδεδημένοι, εἰς βασιλικὰ στέμματα. Καὶ ἦτον ἐκείνη ἄνασσα τοῦ δρυμοῦ, δέσποινα ἀγρίας καλλονῆς, βασίλισσα τῆς δρόσου…
Ἀπὸ τὰ φύλλα της ἐστάλαζε κ’ ἔρρεεν ὁλόγυρά της «μάννα ζωῆς, δρόσος γλυκασμοῦ, μέλι τὸ ἐκ πέτρας». Ἔθαλπον οἱ ζωηφόροι ὀποὶ της ἔρωτα θείας ἀκμῆς, κ’ ἔπνεεν ἡ θεσπεσία φυλλάς της ἵμερον τρυφῆς ἀκηράτου. Καὶ ἡ κορυφὴ της βαθύκομος ἠγείρετο ὡς στέμμα παρθενικόν, διάδημα θεῖον.
Ἠσθανόμην ἄφατον συγκίνησιν νὰ θεωρῶ τὸ μεγαλοπρεπὲς ἐκεῖνο δένδρον. Ἐφάνταζεν εἰς τὸ ὄμμα, ἔμελπεν εἰς τὸ οὖς, ἐψιθύριζεν εἰς τὴν ψυχὴν φθόγγους ἀρρήτου γοητείας. Οἱ κλῶνες, οἱ ράμνοι, τὸ φύλλωμά της, εἰς τοῦ ἀνέμου τὴν σεῖσιν, ἐφαίνοντο ὡς νὰ ψάλλωσι μέλος ψαλμικόν, τὸ «Ὡς ἐμεγαλύνθη». Μ’ ἔθελγε, μ’ ἐκήλει, μ’ ἐκάλει ἐγγύς της. Ἐπόθουν νὰ πηδήσω ἀπὸ τοῦ ὑποζυγίου, νὰ τρέξω πλησίον της, νὰ τὴν ἀπολαύσω• νὰ περιπτυχθῶ τὸν κορμόν της, ὅστις θὰ ἦτον ἀγκάλιασμα διὰ πέντε παιδιὰ ὡς ἐμέ, καὶ νὰ τὸν φιλήσω. Νὰ προσπαθήσω ν’ ἀναρριχηθῶ εἰς τὸ πελώριον στέλεχος, τὸ ἁδρὸν καὶ ἀμαυρόν, ν’ ἀναβῶ εἰς τὸ σταύρωμα τῶν κλάδων της, ν’ ἀνέλθω εἰς τοὺς κλῶνας, νὰ ὑψωθῶ εἰς τοὺς ἀκρέμονας… Καὶ ἂν δὲν μ’ ἐδέχετο, καὶ ἂν μ’ ἀπέβαλλεν ἀπὸ τὸ σῶμα της, καὶ μ’ ἔρριπτε κάτω, ἂς ἐπιπτον νὰ κυλισθῶ εἰς τὴν χλόην της, νὰ στεγασθῶ ὑπὸ τὴν σκιάν της, ὑπὸ τὰ ἀετώματα τῶν κλώνων της, τὰ ὅμοια μὲ στέμματα Δαυὶδ θεολήπτου.
Ἐπόθουν, ἀλλ’ ἡ συνοδεία τῶν οἰκείων μου, μεθ’ ὧν ἐτέλουν τὰς ἐκδρομὰς ἐκείνας ἀνὰ τὰ ὄρη, δὲν θὰ ἤθελε νὰ μοὶ τὸ ἐπιτρέψει. Καὶ μίαν χρονιάν, ἦτο κατὰ τὰς ἐορτὰς τοῦ σωτηρίου ἔτους 186… , καθὼς εἴχομεν διέλθει πλησίον τοῦ δένδρου, ἐφθάσαμεν εἰς τὸ Μέγα Μανδρί• – ἦτο δὲ τὸ Μέγα Μανδρὶ μικρὸς συνοικισμός, θερινὸν σκήνωμα τῶν βοσκῶν τοῦ τόπου. Ἑκατοίκουν ἐκεῖ ἑπτὰ ἢ ὀκτὼ οἰκογένειαι ἀγροτῶν. Δύο ἐκ τῶν οἰκογενειῶν τούτων συνεδέοντο πρὸς τοὺς γονεῖς μου διὰ δεσμῶν βαπτίσματος, κολληγοσύνης, κτλ. καὶ ὅλοι ἦσαν φίλοι καὶ συμπατριῶται μας.
Κατηρχόμεθα ἐκεῖ συνήθως τὰς ἡμέρας τοῦ Πάσχα, εἶτα πάλιν τοῦ Ἁγίου Γεωργίου ἢ τὴν Πρωτομαγιάν, ἄλλοτε δὲ τοῦ Ἁγίου Κωνσταντίνου ἢ τῆς Ἀναλήψεως. Ἐπὶ τερπνοῦ λόφου ὑπῆρχε τὸ παρεκκλήσιον τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Θεολόγου, ὅπου ἐλειτουργούμεθα.
Ἤγοντο ἐκεῖ χοροὶ καὶ πανηγύρεις• δρόσος καὶ ἀναψυχὴ καὶ χάρμα ἐβασίλευεν. Ἐθύοντο ἀρνία καὶ ἐρίφια, καὶ σπονδαὶ ἐγίνοντο πυροξάνθου ἀνθοσμίου. Ἐτελοῦντο ἀγῶνες ἁμίλλης, δισκοβολίαι καὶ ἅλματα. Ἔπληττε τὰς πραείας ἠχοὺς ὁ φθόγγος τοῦ αὐλοῦ καὶ τῆς λύρας, συνοδεύων τὸ ἔρρυθμον βῆμα τῶν παρθένων πρὸς κύκλιον χορόν. Καὶ ξανθαί, ἐρυθρόπεπλοι βοσκοποῦλαι ἐπήδων, ἐπέτων, ἐκελάδουν.
.

Δρόμος στο δάσος της Κάπελης στη Φολόη

Καθὼς εἴχομεν φθάσει ἐκεῖ, τὴν χρονιὰν ἐκείνην, μὲ εἶχε κυριεύσει ζωηρότερον ἡ ἐντύπωσις ἡ μαγική της δρυός. Διηρχόμεθα ἑκάστοτε οὐχὶ μακράν τοῦ δένδρου, ἀπέχοντος ἡμισείας ὥρας ὁδὸν ἀπὸ τὸ Μέγα Μανδρί. Ὁ δρόμος μας ἦτον ἐπὶ τῆς κλιτύος, ὀλίγον ὑψηλότερόν τῆς θέσεως ὅπου ἵστατο τὸ δένδρον, ἔτεμνε δὲ πλαγίως τὸ βουνόν… καὶ ἡ δρῦς ἡ μαγική, καθὼς ἐξηκολούθουν νὰ τὴν βλέπω ἐπὶ ἱκανὴν ὥραν, μὲ ἐγοήτευε καὶ μὲ ἐκάλει, ὡς νὰ ἦτο πλάσμα ἔμψυχον, κόρη παρθενική τοῦ βουνοῦ.
Κατὰ τὰς ποικίλας κυμάνσεις τῆς ὁδοῦ, σύμφωνα μὲ τὰ κοιλώματα ἢ τὰς προεξοχὰς τοῦ ἐδάφους, καὶ κατὰ τὰς κινήσεις τοῦ ὀναρίου τὰς ἰδιοτρόπους καὶ πείσμονας – καθὼς ἐξάνοιγα τὸ πρῶτον τὴν δρῦν, καθόσον ἐπλησίαζα ἢ ἀπεμακρυνόμην ἀπ΄ αὐτῆς, τόσας θέας, ἀπόψεις καὶ φάσεις ἐλάμβανε τὸ δένδρον. Ἐκ πλαγίου καὶ μακρόθεν εἶχεν ὄψιν λιγυρᾶς χάριτος• ἐγγύθεν καὶ κατὰ μέτωπον, προέκυπτεν ὅλη μεστὴ καὶ ἀμφιλαφής, βαθύχλωρος, ἐπιβάλλουσα ὡς νύμφη.
Ὅλην τὴν νύκτα, κοιμώμενος καὶ ἀγρυπνῶν, ὠνειρευόμην τὴν δρῦν, τὴν θεσπεσίαν καὶ ὑψηλήν… Τὴν πρωίαν ἐκείνην τοῦ Μεγάλου Σαββάτου, καθὼς εἶχεν εὐωδιάσει ὁ ναΐσκος ἀπὸ δάφνας καὶ λιβανωτίδας, καὶ εἶχε κρουσθεῖ τρελὰ ἀπὸ παιδικᾶς χεῖρας ὁ μικρὸς κώδων ὁ ὑπεράνω τοῦ γείσου τῆς στέγης τῆς πλακοσκεποῦς, χαιρετίζων τὸ «Ἀνάστα ὁ Θεός», τὸ ὁποῖον ἔψαλλεν ὁ παπὰς ραίνων τοὺς πιστοὺς μὲ πέταλα ρόδων καὶ ἴων…εἶτα, πρὶν ἀπολύσει ἡ λειτουργία, ἐγὼ ἔγινα ἄφαντος.
Διὰ πλαγίου, κρυφοῦ δρομίσκου τὸν ὁποῖον εἶχον ἀνακαλύψει τὴν προτεραίαν, ἤρχισα νὰ ἀνέρχωμαι τὴν ράχιν τοῦ βουνοῦ… διευθυνόμενος πρὸς τὸ μέρος, ὅπου εὑρίσκετο ἡ βασιλικὴ δρῦς. Ἐπίστευον ὅτι ἐγνώριζα καλὰ τὸν δρόμον.
Ἦτον ὅλη ἡ ὁδὸς ἀνωφερής, κ’ ἐγὼ ἔτρεχον, ἔτρεχον διὰ νὰ φθάσω ταχέως, ν΄ ἀσπασθῶ τὴν ἐρωμένην μου – ἐπειδὴ ἡ δρῦς ὑπῆρξεν ἡ πρώτη παιδική μου ἐρωμένη – καὶ ταχέως πάλιν νὰ ἐπιστρέψω, φανταζόμενος ὅτι ἡ ἀπουσία μου τότε δὲν θὰ παρετηρεῖτο, καὶ δὲν θὰ εἶχον ν΄ ἀκούσω ἐπιπλήξεις ἀπὸ τοὺς οἰκείους.
Πρὸ ἐμοῦ εἶχον ἀναχωρήσει ἀπὸ τὸ ποιμενικὸν σκήνωμα ὀλίγοι ἐκ τῆς τάξεως τῶν βοσκῶν, ἀπερχόμενοι εἰς τὴν πολίχνην, διὰ νὰ κομίσωσιν ἀρνία καὶ τυρίον εἰς τοὺς κολλήγας, ἀποφέρωσι δὲ ἄλλα ὀψώνια ἐκ τῆς πόλεως. Οὗτοι θὰ ἐπέστρεφον πρὸς ἑσπέραν, καὶ δὲν ἦτο πιθανὸν νὰ συναντήσω τινὰς κὰθ΄ ὁδόν.
Πλὴν πὰρ΄ ἐλπίδα εἶδον μακρόθεν ἄλλους ἐρχομένους πρὸς τὰ ἐδῶ, ἐν συνοδίᾳ γυναικῶν καὶ παίδων καὶ ὑποζυγίων• οὗτοι ἤρχοντο ἐκ τῆς πόλεως διὰ νὰ συνεορτάσωσιν ἐν τῇ ἐξοχῇ πλησίον τῶν συγγενῶν των, τῶν βοσκῶν.
Πάραυτα ἐξετράπην τῆς ὁδοῦ, κ’ ἔσπευσα νὰ κρυβῶ ὄπισθεν πυκνῶν θάμνων. Οἱ ἄνθρωποι ἐκεῖνοι ἂν μὲ συνήντων, μεμονωμένον, μακρὰν τῶν γονέων μου, πορευόμενον ἄγνωστον ποῦ, θὰ ἐπαραξενεύοντο, καὶ ἂν δὲν μ΄ ἔπειθον νὰ κατέλθω μετ΄ αὐτῶν εὐθὺς ὀπίσω, ἐξ ἅπαντος θὰ μὲ κατήγγελλον εἰς τοὺς γονεῖς μου, τοὺς ὁποίους θὰ εὕρισκον κάτω εἰς τὸ Μέγα Μανδρί. Ἤμην ἕνδεκα ἐτῶν παιδίον.
Ἐκεῖνοι ταχέως ἀντιπαρῆλθον, κ’ ἐγὼ ἀνέλαβα τὸν δρόμον μου, ἀλλὰ μετ΄ ὀλίγον τὸν ἔχασα. Εἰς ἓν σταυροδρόμιον ὅπου ἔφθασα, ἐπῆρα τὸν δρόμον ἀριστερά, τὸν ὑψηλότερον, καὶ ἀσθμαίνων ἔφθασα εἰς τὴν κορυφὴν τοῦ βουνοῦ. Πλὴν ἡ μεγάλη δρῦς ὑπῆρξεν εὐεργέτις μου καὶ κηδεμών μου. Αὕτη μ΄ ἐξήγαγεν ἐκ τῆς ἀπάτης, ἐφαίνετο δὲ ὡς νὰ μοὶ ἔνευε μακρόθεν, καὶ μὲ ὡδήγει νὰ ἔλθω πλησίον της.
Καθὼς τὴν εἶδα χαμηλότερον, δεξιόθεν, ἀρκετὰ μακράν, ἄφησα τὸν δρομίσκον εἰς τὸν ὁποῖον ἔτρεχα, καὶ στραφεὶς πρὸς δυσμὰς ἤρχισα νὰ κατέρχωμαι, μέσῳ τῶν ἀγρῶν, ὑπερπηδῶν αἱμασιάς, χάνδακας, φραγμοὺς θάμνων καὶ βάτων, σχίζων τὰς σάρκας μου, αἱμάσσων χεῖρας καὶ πόδας… Τέλος ἔφθασα πλησίον τῆς ποθητῆς νύμφης τῶν δασῶν.
Ἤμην κατάκοπος, κάθιδρος καὶ πνευστιῶν. Ἅμα ἔφθασα, ἐρρίφθην ἐπὶ τῆς χλόης, ἐκυλίσθην ἐπάνω εἰς παπαροῦνες καὶ χαμολούλουδα. Ἀλλ΄ ὅμως ἠσθανόμην κρυφὴν εὐτυχίαν, ὀνειρώδη ἀπόλαυσιν. Ἐρρέμβαζον ἀναβλέπων εἰς τοὺς κλῶνάς της τοὺς κραταιούς, καὶ ἠνοιγόκλειον ἡδυπαθῶς τὰ χείλη εἰς τὴν πνοὴν τῆς αὔρας της, εἰς τὸν θροῦν τῶν φύλλων της. Ἑκατοντάδες πουλιῶν ἀνεπαύοντο εἰς τοὺς κλῶνάς της, ἔμελπον τρελὰ τραγούδια… Δρόσος, ἄρωμα καὶ χαρμονὴ ἐθώπευον τὴν ψυχήν μου….
Ἤμην ἀποσταμένος, καὶ δὲν εἶχον κοιμηθεῖ καλὰ τὴν νύκτα. Ὁ ὕπνος μοῦ ἔλειπεν. Εἰς τὴν σκιὰν τοῦ πελωρίου δένδρου, ἐν μέσῳ τῶν μηκώνων του τῶν κατακοκκίνων, ὁ Μορφεὺς ἦλθε καὶ μ΄ ἐβαυκάλησε, καὶ μοὶ ἔδειξεν εἰκόνας, ὡς εἰς περίεργον παιδίον.


Δρύες και φτέρες στην Κάπελη

Μοῦ ἐφάνη ὅτι τὸ δένδρον –ἔσωζον καθ’ ὕπνον τὴν ἔννοιαν τοῦ δένδρου– μικρὸν κατὰ μικρὸν μετέβαλλεν ὄψιν, εἶδος καὶ μορφήν. Εἰς μίαν στιγμὴν ἡ ρίζα του μοῦ ἐφάνη ὡς δύο ὡραῖαι εὔτορνοι κνῆμαι, κολλημέναι ἡ μία ἐπάνω εἰς τὴν ἄλλην, εἶτα κατ’ ὀλίγον ἐξεκόλλησαν κ’ ἐχωρίσθησαν εἰς δύο• ὁ κορμός μοῦ ἐφάνη ὅτι διεπλάσσετο καὶ ἐμορφοῦτο εἰς ὀσφύν, εἰς κοιλίαν καὶ στέρνον, μὲ δύο κόλπους γλαφυρούς, προέχοντας• οἱ δύο παμμέγιστοι κλάδοι μοῦ ἐφάνησαν ὡς δύο βραχίονες, χεῖρες ὀρεγόμεναι εἰς τὸ ἄπειρον, εἴτα κατερχόμεναι συγκαταβατικῶς πρὸς τὴν γῆν, ἐφ’ ἧς ἐγὼ ἐκείμην• καὶ τὸ βαθύφαιον, ἀειθαλὲς φύλλωμα, μοῦ ἐφάνη ὡς κόμη πλουσία κόρης, ἀναδεδημένη πρὸς τ’ ἄνω, εἶτα λυομένη, κυματίζουσα, χαλαρουμένη πρὸς τὰ κάτω.
Τὸ πόρισμά μου, τὸ ἐν ὀνείρῳ ἐξαχθέν, καὶ εἰς λῆρον ἐν εἴδει συλλογισμοῦ διατυπωθέν, ὑπῆρξε τοῦτο: «Ἄ! δὲν εἶναι δένδρον, εἶναι κόρη• καὶ τὰ δένδρα, ὅσα βλέπομεν, εἶναι γυναῖκες!»
Ὅταν μετ΄ ὀλίγον ἐξύπνησα, ὡς συνέχειαν τοῦ ὀνείρου ἔσχον ἐν νῷ τὴν ἀνάμνησιν τῆς ἱστορίας τοῦ τυφλοῦ, τὸν ὁποῖον ὁ Χριστὸς ἐθεράπευσε, καθὼς εἶχον ἀκούσει τὸν διδάσκαλόν μας εἰς τὴν Ἱερὰν Ἱστορίαν: «Καταρχὰς μὲν εἶδε τοὺς ἀνθρώπους ὡς δένδρα• δεύτερον δὲ τοὺς εἶδε καθαρά…»
Πλὴν δὲν ἐξύπνησα ἀκόμη, πρὶν ἀκούσω τί ἔλεγε τὸ φάσμα• ἡ κόρη – ἡ δρῦς, εἶχε λάβει φωνὴν καὶ μοὶ ἔλεγεν:
-Εἰπὲ νὰ μοῦ φεισθοῦν, νὰ μὴ μὲ κόψουν….διὰ νὰ μὴ κάμω ἀκουσίως κακόν. Δὲν εἶμ’ ἐγὼ νύμφη ἀθάνατος• θὰ ζήσω ὅσον αὐτὸ τὸ δένδρον…
Ἐξύπνησα ἔντρομος, κι ἔφυγον… Ἦτο ἤδη μεσημβρία, καὶ ὁ ἥλιος ἐμεσουράνει…. Ἔκαιεν ὑψηλά, ὑπεράνω τῆς κορυφῆς τῆς δρυός, ἥτις ἦτο σκιὰ ἀδιαπέραστος… Ἀπὸ τὸν ἀντικρινὸν λόφον ἤκουσα φωνὴν νὰ μὲ καλεῖ ἐξ ὀνόματος.
Ἦτον εἷς μικρὸς βοσκός, μὲ τὴν κάππαν του, μὲ τὴν στραβολέκαν του, καὶ μὲ δέκα αἶγας, τὰς ὁποίας ὠδήγει. Μοῦ ἐφώναξεν ὅτι ὁ πατήρ μου μὲ ἀνεζήτει ἀνήσυχος, καί, νὰ τρέξω, νὰ φθάσω ταχέως ἐκεῖ κάτω….
Δὲν ἐνόησα τίποτε ἀπὸ τὸ μαντικὸν ὄνειρον. Ἀργότερα ἐδιδάχθην ἀπὸ ἐγχειρίδιον Μυθολογίας ὅτι ἡ Ἀμαδρυὰς συναποθνήσκει μὲ τὴν δρῦν, ἐν ᾗ εὑρίσκεται ἐνσαρκωμένη…



Μετὰ πολλὰ ἔτη, ὅταν ξενιτευμένος ἀπὸ μακροῦ ἐπέστρεψα εἰς τὸ χωρίον μου, κ’ ἐπεσκέφθην τὰ τοπία ἐκεῖνα, τὰ προσκυνητάρια τῶν παιδικῶν ἀναμνήσεων, δὲν εὗρον πλέον οὐδὲ τὸν τόπον ἔνθα ἦτόν ποτε ἡ Δρῦς ἡ Βασιλική, τὸ πάγκαλον καὶ μεγαλοπρεπὲς δένδρον, ἡ νύμφη ἡ ἀνάσσουσα τῶν δρυμώνων.
Μία γραῖα μὲ τὴν ρόκαν της, μὲ δύο προβατίνας τὰς ὁποίας ἔβοσκεν ἐντὸς ἀγροῦ πλησίον, εὑρίσκετο ἐκεῖ, καθημένη ἔξωθεν τῆς μικρᾶς καλύβης της.
Ὅταν τὴν ἠρώτησα τί εἶχε γίνει τὸ «Μεγάλο Δέντρο», τὸ ὁποῖον ἦτον ἕνα καιρὸν ἐκεῖ, μοὶ ἀπήντησεν:
-Ὁ σχωρεμένος ὁ Βαργένης τὸ ἔκοψε… μὰ κ’ ἐκεῖνος δὲν εἶχε κάμει νισάφι μὲ τὸ τσεκούρι του• ὅλο θεόρατα δέντρα, τόσα σημαδιακὰ πράματα… Σὰν τὸ ’κοψε κι ὕστερα, δὲν εἶδε χαΐρι καὶ προκοπή. Ἀρρώστησε, καὶ σὲ λίγες μέρες πέθανε… Τὸ Μεγάλο Δέντρο ἦτον στοιχειωμένο.
.

ΝΕΑ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΑ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΙΦΩΝΩΝ ΣΤΟΝ ΕΛΛΑΔΙΚΟ ΧΩΡΟ

Σίφωνας στους Εγκρεμνούς της Λευκάδας. Παρόμοιους βλέπουμε κάθε χρόνο στα ανοικτά της Ηλείας. Όσοι βγαίνουν στην ξηρά, είναι ιδιαίτερα καταστροφικοί

Ό,τι είναι για τον πλανήτη οι νοτιοανατολικές πολιτείες των ΗΠΑ που βρέχονται από τον Κόλπο του Μεξικού, είναι η Ηλεία και η δυτική Αχαΐα για την Ελλάδα, εις ό,τι αφορά τους σίφωνες: η περιοχή με την υψηλότερη συχνότητα παρουσίας και τη μεγαλύτερη ένταση. Η διαφαινόμενη μάλιστα κλιματική αλλαγή πιθανότατα επιφυλάσσει για την περιοχή μας πολύ δυσάρεστες εκπλήξεις στο μέλλον, δυνητικούς προξένους καταστροφών αναλόγων των σεισμών και των πυρκαγιών.


Μετά τους σεισμούς και τις πυρκαγιές, οι τυφώνες συμπληρώνουν τα τρία κακά της μοίρας της Ηλείας

Εν όψει της νέας δυσάρεστης πραγματικότητας, το Εργαστήριο Κλιματολογίας και Ατμοσφαιρικού Περιβάλλοντος του Τμήματος Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος του Πανεπιστημίου Αθηνών δημιούργησε ιστοσελίδα για την αναφορά και καταγραφή των σιφώνων στη χώρα μας, στην οποία οι πολίτες μπορούν να αναφέρουν τέτοια φαινόμενα.
Μέσα από την ιστοσελίδα http://tornado.geol.uoa.gr/tornado/ που φιλοξενείται πλέον μεταξύ των συνδέσμων του ιστολογίου, οι πολίτες μπορούν να συμμετέχουν ενεργά, αναφέροντας την εκδήλωση σιφώνων ξηράς (Ανεμοστρόβιλος - Tornado), σιφώνων θάλασσας (Υδροσίφωνας - Waterspout) ή χωνοεδών νεφών (Funnel clouds) στον ελλαδικό χώρο. Πρόκειται για στροβιλιζόμενες δίνες αέρα, οι οποίες κρέμονται κάτω από καταιγιδοφόρα κυρίως νέφη, προκαλώντας υλικές ζημιές ή απειλώντας ανθρώπινες ζωές στο πέρασμα τους. Το φαινόμενο έχει διάρκεια λίγων λεπτών, αλλά όπως ο σεισμός, που διαρκεί λίγα δευτερόλεπτα, έχει καταστροφικές συνέπειες για την τοπική κοινωνία και οικονομία.
Τέτοιου είδους φαινόμενα παρατηρούνται στην Ηλεία αρκετά συχνά. Πλέον με τα σύγχρονα μέσα που είναι στη διάθεση του καθενός (κάμερες, φωτογραφικές μηχανές ή κινητά τηλέφωνα), αρκετά επεισόδια ανεμοστροβίλων και υδροστροβίλων που παρατηρούνται μπορούν ταυτόχρονα να καταγραφούν. Μέσα λοιπόν από την ιστοσελίδα οι πολίτες θα μπορούν να αναφέρουν τέτοια περιστατικά και συγχρόνως να ενημερώνονται για αντίστοιχα φαινόμενα που εκδηλώθηκαν αλλού.

Πηγή: Ηλεία Τώρα

ΙΠΠΟΙ ΚΑΙ ΦΙΛΙΠΠΟΙ ΣΤΗΝ ΑΝΔΡΑΒΙΔΑ

Δεσποτάδες, βουλευτάδες, υπουργαίοι, νομαρχαίοι, όλοι οι γιαλαντζή φίλιπποι παρατεταγμένοι στη σκιά και φωτογενείς, έτοιμοι για τις κάμερες
.

Τα περήφανα άλογα, πραγματικοί πρωταγωνιστές της 76ης Ιππικής Εκθέσεως Ανδραβίδας
.

Γυαλιστερό και περήφανο, έτοιμο για την επίδειξη.
Δυστυχώς η μπαταρία του τηλεφώνου δεν μου επέτρεψε να φωτογραφήσω άλλα άλογα, ούτε τις υπέροχες αμαζόνες. Ακόμα πιο κρίμα, δεν φωτογράφησα τα τέσσερα άλογα που ταξίδεψαν στην Ανδραβίδα από τα Βυτιναίικα. Υπόσχομαι με την πρώτη ευκαιρία...
.

Η ΕΟΡΤΗ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΖΩΝΗΣ ΣΤΟ ΚΤΗΜΑ ΜΕΡΚΟΥΡΗ

Μετά το τέλος της λειτουργίας
.

Η θέα από το Μερκουραίικο
.

Τα πρώτα σύννεφα θυμίζουν ότι το καλοκαίρι τελειώνει

.

Η ΕΛΠΙΔΑ ΠΕΘΑΙΝΕΙ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ

2010


Δορυφόρος, 26 Αυγούστου 2007

Κρόνιον Ολυμπία, 26 Αυγούστου 2007

.

ΦΩΛΙΕΣ ΧΕΛΩΝΩΝ ΣΤΗ ΣΚΑΦΙΔΙΑ!

.

Είχαν πολλά χρόνια να εμφανιστούν θαλάσσιες χελώνες στη Σκαφιδιά. Φέτος λοιπόν εμφανίστηκαν τέσσερεις και γέννησαν τα αυγά τους στην πολυσύχναστη παραλία. Εύγε σε αυτούς που σηματοδότησαν τις φωλιές, εύγε και στον κόσμο που τις σέβεται και τις προστατεύει!

.

Η ΠΗΓΗ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΑΝΤΕΛΕΗΜΟΝΑ ΣΤΗ ΣΚΑΦΙΔΙΑ

.

Στην άκρη της παραλίας της Σκαφιδιάς, σε ένα κοίλωμα της πλαγιάς και δίπλα από το κύμα, στέκει το εικονοστάσι του Αγίου Παντελεήμονος και η πηγή δίπλα του. Αρχικά το νερό έβγαινε διάφανο και κρύο από το έδαφος και μετά από λίγα μέτρα χυνόταν στη θάλασσα. Στη συνέχεια κάποιοι έφτιαξαν μια τσιμεντένια γούρνα, όπου μαζευόταν και μπορούσες να πιεις από εκεί. Κάποιοι όμως σκέφθηκαν ότι αυτό ήταν το κατάλληλο μέρος για να πετούν τα σκουπίδια τους, οπότε η γούρνα έγινε νεροχύτης και σκουπιδότοπος. Κάποιοι άλλοι, τέλος, έδωσαν τη χαριστική βολή στην πηγή που δρόσιζε τους λουομένους, χτίζοντας αυτό τον τοίχο από πέτρες του εμπορίου. Έτσι χάθηκε για πάντα η πηγή, χάθηκε και η γραφικότητα αυτής της όμορφης γωνιάς. Αθάνατη Ελλάδα...

Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΗΣ ΧΕΛΩΝΑΣ ΚΑΡΕΤΤΑ ΣΤΟΝ ΚΟΛΠΟ ΤΟΥ ΜΕΞΙΚΟΥ

.

Γεννήθηκε σε κάποια ήρεμη παραλία της Μεσογείου σαν τις αμμουδιές της Ηλείας ή της Ζακύνθου. Πολλά αδέρφια της έγιναν τροφή των γλάρων και των ψαριών κατά τις πρώτες στιγμές της ζωής τους. Αυτή, μικροσκοπική αλλά με πείσμα, πάλεψε, πολέμησε με τα κύματα και επέζησε.
Ξεκίνησε ένα μακρύ ταξίδι μέχρι την άλλη πλευρά του πλανήτη, στον Κόλπο του Μεξικού. Αντιμετώπισε χίλιους κινδύνους, όπως κάθε ζωντανός οργανισμός και επέζησε.
Όταν ήρθε η ώρα και ήταν πλέον ώριμη, ετοιμάστηκε να ξεκινήσει το μακρύ ταξίδι που θα την έφερνε ξανά στα νερά που πρωτοκολύμπησε, στη μακρινή πατρίδα του ενστίκτου της. Ήταν πλέον ο καιρός να αφήσει τα δικά της αυγά στην ίδια αμμουδιά, όπως είχε κάνει πριν από πολλά χρόνια η μητέρα της. Η ζέστη του μεσογειακού καλοκαιριού θα τους έδινε ζωή και ένας νέος κύκλος, σαν αυτόν που επαναλαμβάνεται επί εκατομμύρια χρόνια, πολύ πριν εμφανιστεί το Σοφό Πρωτεύον, θα ξεκινούσε. Πλην όμως το Σοφό Πρωτεύον είχε άλλη γνώμη. Απληστία και λάθη έφεραν την καταστροφή. Από αυτή τη συμφορά δεν επέζησε.
Μαζί με αυτήν χιλιάδες άλλες χελώνες καρέττα, θύματα της οικολογικής καταστροφής της ΒΡ, δεν θα επιστρέψουν ποτέ στα ζεστά και ήρεμα νερά της Μεσογείου. Χιλιάδες χελωνάκια δε θα γεννηθούν ποτέ. Ο αφανισμός τους έτσι έρχεται πολύ πιο κοντά. Όταν το Σοφό Πρωτεύον συναισθανθεί πόσο άφρον είναι και πόσο έχει πληγώσει το σπίτι του, τη φύση, θα είναι πολύ αργά. Η τιμωρία θα πλήξει και το ίδιο. Η Νέμεσις θα είναι αμείλικτη.

.

ΜΙΑ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΛΙΕΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΚΑΙ ΕΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΠΟ ΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΠΟΥ ΤΑΙΡΙΑΞΕ ΓΑΝΤΙ

.
Όπως σε κάθε γνήσιο Πελοποννήσιο, ένα χωραφάκι με ελιές φυτεμένο με μεράκι από μακρινούς προγόνους, πέρασε και σε μένα, ακουμπισμένο πάνω στο πλάτωμα ενός καταπράσινου λόφου, στης Ηλείας τα μέρη. Κάποτε η φροντίδα του ήταν εντατικότερη, σαν μωρά φρόντιζαν τις ελιές οι δικοί μου, τις περιποιούνταν, ψήλάφιζαν τους γέρικους κορμούς τους, χάιδευαν τα λεπτά τους φυλλαράκια, καμάρωναν για τους καρπούς τους. Με άλλο δέντρο, αυτό δεν το έχω ξαναδεί. Ακόμα κι αν το λάδι ήταν λιγοστό, λιγοστή δεν ήταν η αγάπη... τι κι αν άλλα δέντρα κάρπιζαν κάθε χρόνο, τι κι αν η ελιά ήθελε περισσότερη φροντίδα και κόπο, η αγάπη μεγάλωνε με γεωμετρική πρόοδο... η ελιά, σαν ένα σοφό, σεβάσμιο μέλος της οικογένειας έμοιζε.
Άνθρωποι που μόλις αντίκριζαν το ευλογημένο με ελιές δέντρο, ένιωθαν μια στοργική, πατρική αγάπη, μια μητρική φροντίδα. Από τη στιγμή που τα ελαιόδεντρα έπεσαν και στα δικά μου χέρια, η ευθύνη ήταν βαριά. Πώς ένας άνθρωπος γεννημένος και μεγαλωμένος στην πόλη είναι δυνατόν να νιώσει αυτή τη λαχτάρα και τη στοργή; Πώς είναι δυνατόν να νιώσεις έτσι με τη γη και τους καρπούς της, όταν η δική σου γη είναι η άσφαλτος και ο δικός σου καρπός η επαγγελματική ανέλιξη; Πατρογονικές πληροφορίες φαίνεται όμως ήταν βαθιά καταχωρημένες μέσα στο τσιπάκι της ψυχής και των κυττάρων μου. Η ελιά, η «παιδοτρόφα», όπως αναφέρει κι ο Σοφοκλής, το πρώτο δέντρο που αναδύθηκε από τον κατακλυσμό του Νώε, δεν είναι τελικά δύσκολο να την αγαπήσεις.
Είναι στιγμές που ακουμπώντας πάνω στη ρίζα μιας ελιάς, αγναντεύω από τη άκρη του λόφου τον ήμερο κάμπο της Ηλείας. Το βλέμμα απλώνεται και χάνεται, συλλαμβάνει τα βουνά της Ζακύνθου και της Κεφαλλονιάς και τα φυλακίζει στην ψυχή, με τη δύναμη του μυαλού το βλέμμα φτάνει μέχρι την αντίπερα ακτή του Ιονίου, στη Σικελία, νιώθοντας τους ανθρώπους να μαζεύουν με τον ίδιο μόχθο και αγάπη την ελιά, πιθανόν χορεύοντας ταραντέλλα ή τραγουδώντας ιταλικές καντσονέτες, νιώθω το δέρμα να μουσκεύει με το υγρό, ζεστό αεράκι του Ιονίου... η ψυχή ημερεύει αγναντεύοντας τους καταπράσινους λόφους με τις ελιές, τους πευκώνες και τα κυπαρίσσια, τα μικρά χωριά με τις «λαμπάδες» του καπνού να βγαίνουν από τα τζάκια των σπιτιών... κι από τη μιά μεριά να ξεπροβάλλουν οι ιερές πέτρες της Ολυμπίας, ενώ από την άλλη, μια άλλη ιερή τοποθεσία, το Μοναστήρι του Φραγκοπηδήματος, όπου σύμφωνα με την παράδοση, βρήκε σε αυτό προστασία από τους διώκτες του ένας Φράγκος, ο οποίος καβάλα στο άλογό του πήδηξε στο γκρεμό χωρίς να πάθει τίποτα, τα πατήματα του αλόγου διακρίνονται ακόμα λένε.
Ένας τόπος, που μόνο απλώνοντας το βλέμμα σου ταξιδεύεις, άλλοτε στην εποχή της Φραγκοκρατίας, με τους ιππότες και τις πυργοδέσποινες, άλλότε στο Βυζάντιο με τους δεσποτάδες κι άλλότε, πιο πίσω στην αρχαία εποχή, που κάποιοι μαγεμένοι από την ομορφιά και την γαλήνη του τοπίου, δημιουργούσαν λαμπρό πολιτισμό επενδύοντας στην υγεία της ψυχής και του σώματος.
Κάπου εκεί λοιπόν, ανάμεσα σε χωράφια με αγριολούλουδα, μποστάνια και κτήματα με πορτοκαλιές και μανταρινιές, φυτρώνουν κάποιες ρίζες ελιές, πάνω σε ένα λόφο που παλιά θα πρέπει να ήταν θάλασσα, ακόμα και τώρα, απολιθώματα από κοχύλια σκορπισμένα ανάμεσα στα αγριόχορτα και στα νεροφαγώματα των μονοπατιών, μα και μια λεπτή άμμος σαν πούδρα, απλώνονται κάτω από τους κορμούς των δέντρων και αγκαλιάζουν τις γέρικες ρίζες που βυθίζονται βαθιά μέσα στη γη ψάχνοντας για αρχαίες, μάλλον προϊστορικές πληροφορίες.
Πώς λοιπόν να μην αγαπήσεις αυτά τα δέντρα. Μόνο να θυμηθείς τα λόγια του Μυριβήλη και θα νιώσεις την αγάπη: "Οι κορμοί των δέντρων είναι βασανισμένοι από μια αγωνιώδη προσπάθεια, συστρέφονται, γονατίζουν να προσευχηθούν, υψώνουν σκληρά μπράτσα, μέλη τυραγνισμένα από την κίνηση, όλο αγκώνες και γόνατα. Οι στριφτές ρίζες βυζαίνουν από την καρδιά της γης το χρυσό λάδι, για το καντήλι των Αγίων και για τη σαλάτα του φτωχού" ή ακόμα και τα λόγια του Σεφέρη: "...φανταζόμουνα έτσι τη θλίψη και το θάνατο, έφυγα και ξαναγύρισα στη θάλασσα. Τη νύχτα πάνω στην κουβέρτα του Αη Νικόλα ονειρεύτηκα μια παμπάλαια ελιά να δακρύζει...".
Τελικά με την ελιά το νιώθεις, αποτελεί σημείο αναφοράς του διατροφικού μας πολιτισμού, συμπορεύεται με την ιστορία, αποτελεί ζωντανό μνημείο του χρόνου, πολιτισμικό ορόσημο στην εξέλιξη του ανθρώπου.
Γιάννης Σ. - Yannis 1 Δεκεμβρίου 2004
.
Ψάχνοντας στο Διαδίκτυο να βρω τον τίτλο του αποσπάσματος του Μυριβήλη, έπεσα σε αυτό το κείμενο. Χωρίς δεύτερη σκέψη αποφάσισα να το δημοσιεύσω. Αυτός που το έγραψε πρέπει να είναι κοντοχωριανός. Ολόκληρο το κείμενο στο Hungry.gr.

Η ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΤΩΝ ΦΟΙΝΙΚΩΝ ΤΟΥ ΚΑΡΑΝΙΚΟΛΟΥ

Στις 29 Οκτωβρίου η καταστροφή ήταν έκδηλη, αλλά υπήρχε ακόμη η εικόνα της πυκνής συστάδας που περιέβαλλε την έπαυλη
.

Επτά μήνες μετά, σήμερα το απόγευμα: η έπαυλη του Πατρινού εμπόρου, απογυμνωμένη από τους φοίνικες και τις κουκουναριές, είναι πλέον σαν την καλαμιά στον κάμπο
.
Η καταστροφή των φοινίκων και η αποψίλωση του άλσους που περιέκλειε σαν όαση την έπαυλη Καρανικολού είναι απογοητευτική. Ας ελπίσουμε ότι τουλάχιστον κάτι θα γίνει σύντομα, ώστε να γλυτώσει η κομψή οικία των χρόνων της οικονομικής και πολιτιστικής ακμής που ομορφαίνει όλη τη γύρω περιοχή και ότι η αποκατάστασή της, μαζί με την καταπολέμηση του σκαθαριού που έχει αποδεκατίσει τους φοίνικες της περιοχής μας, θα συμβάλει στην αναγέννηση του μοναδικού αυτού χώρου.

Η ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΕΝΟΣ ΠΑΡΑΔΕΙΣΟΥ ΜΕΣΑ ΣΕ ΛΙΓΑ ΧΡΟΝΙΑ

Το σημείο της φωτογράφησης του 1975 σήμερα. Μόνη σημαντική διαφορά, η άσφαλτος. Παρακάτω αρχίζουν τα τέρατα
.

Η πλατεία όπου άλλοτε βρισκόταν ο Πλάτανος στη Βρύση του Αλή Ζορμπά. Η Βρύση θάφτηκε κάτω από τόνους οπλισμένου σκυροδέματος. Ο πλάτανος επιβιώνει κουτσουρεμένος και το προκατασκευασμένο εκκλησάκι της Αγίας Τριάδος, του Αγίου Σάββα κλπ, έργο της Ιεράς Μητροπόλεως Ηλείας και Ωλένης, δεσπόζει του χώρου
.

Μπετά, πλάκες Καρύστου, ένα σιντριβάνι στη μέση της πλατείας που ποτέ δε λειτούργησε και ένα ανεκδιήγητο υπόστεγο εκεί όπου άλλοτε σκίαζε ο γέρικος πλάτανος: με λίγα λόγια, η επιτομή της νεοελληνικής αισθητικής και φοβίας προς τη φύση. Η Βρύση του Αλή Ζορμπά βρισκόταν μπροστά και λίγο αριστερά του εκκλησιδίου
.

Το εικονοστάσι του Αγίου Νεκταρίου έχει ανεγερθεί τη δεκαετία του 1960, όταν ο Επίσκοπος Πενταπόλεως ανακηρύχθηκε Άγιος, και είναι ένα από τα κομψότερα της Πελοποννήσου. Κάθε βράδυ οι χωριανοί που επέστρεφαν από τον κάμπο άναβαν το καντήλι του. Στο παρόν χάλι περιήλθε τα λίγα τελευταία χρόνια
.

Άποψη της πλατείας και της εκκλησούλας από το εικονοστάσι. Ο όγκος μπετόν δεξιά βρέθηκε εκεί πρόσφατα. Ο τοίχος που διακρίνεται δεξιά είναι ενός οικίσκου για το νέο δίκτυο του νερού, που δε χρειαζόταν να γίνει ούτε εκεί, ούτε έτσι. Τους κορμούς των πλατάνων διακοσμούν διαφημιστικές πινακίδες
.

Το εσωτερικό του εικονοστασιού, απλώς αγνώριστο και απαράδεκτο
.

Το Εργαστήρι Ειδικής Επαγγελματικής Εκπαίδευσης και Κατάρτισης (ΕΕΕΕΚ) με τις λυόμενες αίθουσες, κατασκευάστηκε με χρήματα της Νομαρχίας σε χώρο που αγόρασε από την Μητρόπολη και ακόμα δεν έχει μεταστεγαστεί. Την μεταστέγαση έπρεπε να έχει ήδη κάνει ο Δήμος. Τι περιμένει;
.

Τα παιδιά με ειδικές ανάγκες δεν άξιζαν κάτι καλύτερο από αυτές τις λυόμενες αίθουσες και τη μαύρη άσφαλτο;
.

Με την τελευταία ανάρτηση ακόμη νωπή στη μνήμη, λίγες ώρες μετά τον ερχομό μου στο χωριό, τα βήματα με έφεραν στο μέρος που περιέγραψα, αυτή τη φορά με τη φωτογραφική μηχανή ανά χείρας. Περπατώντας και φωτογραφίζοντας, μελαγχόλησα βλέποντας για μια ακόμη φορά πώς ένας μικρός φυσικός παράδεισος μετετράπη, μέσα σε λίγα χρόνια και με ευθύνη του Φιλοπροόδου Συλλόγου, της Μητροπόλεως και την ανοχή του Τοπικού Συμβουλίου, σε μία κόλαση τσιμέντου.
Εκεί που άλλοτε ανάμεσα στο τρεχούμενο νερό της Βρύσης αφθονούσαν οι πρέλες, τα κυκλάμινα και το «ψωμί του φιδιού», εκεί όπου πετούσαν λιμπελούλες και πυγολαμπίδες και κελαηδούσαν αηδόνια, εκεί όπου η φαντασία των χωριανών έβλεπε το σούρουπο τον Αράπη και το Βοϊδοκέφαλο, σήμερα κυριαρχεί το τσιμέντο, οι πλάκες Καρύστου, η εγκατάλειψη και τα σκουπίδια. Η Βρύση του Αλή Ζορμπά έχει ταφεί κάτω από το τσιμέντο, όπως και οι ρίζες του έκτοτε φιλάσθενου πλατάνου. Κορωνίδα της ασέβειας η ψεύτικη βρύση, της οποίας το κρύο νερό βγαίνει από ψύκτη και το προκάτ εκκλησάκι. Εδώ η κακογουστιά της τοπικής Εκκλησίας βρήκε την πλήρη έκφρασή της.
Η έλλειψη ευαισθησίας και φαντασίας, ο νεοπλουτισμός και η προχειρότητα κατέστρεψαν για πάντα μέσα σε λίγα χρόνια ένα δροσερό άλσος που δημιούργησαν και σεβάστηκαν οι αιώνες. Λυπάμαι που αυτή η καταστροφή συνέβη στο χωριό που τόσο αγάπησα και που δεν είχα τότε τη δύναμη να εμποδίσω αυτή την παρανοϊκή πορεία.
.